www.friendsofenisa.eu
Η νέα Μάχη της Κρήτης

Η Ευρώπολις υπενθυμίζει ότι η Μάχη της Κρήτης, ήταν πρώτα και πάνω από όλα, η μάχη για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια των Κρητικών, των Ελλήνων, των Ευρωπαίων και ολων των Ανθρώπων.Μια από τις σύγχρονες Μάχες της Κρήτης, είναι πρώτα από όλα και πάνω από όλα, η μάχη για το δικαίωμα της Ευρωπαϊκής Νησιωτικής Ευρώπης,να έχει τα ίδια δικαιώματα με την Ηπειρωτική Ευρώπη. Οπως το να φιλοξενεί ένα ΕυρωπαΪκό Οργανισμό, τον ΕΝΙΣΑ, όπως φιλοξενεί τους άλλους 26 η Ηπειρωτική Ευρώπη. Είναι μια μάχη για την αξιοπρέπεια του Ευρωπαίου πολίτη, δηλ. για μια Ευρώπη της συνοχής, της ισόρροπης ανάπτυξης, του αμοιβαίου σεβασμού, του αμοιβαίου συμφέροντος και της αλληλεγγύνης.
 

 

Κεντρική arrow Αντισταθείτε arrow Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ
Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ E-mail
20.03.11

Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ

Στη μνήμη της μητέρας μου Μαρίας Παπαβασιλείου

 

Για τη συγκροτημένη σκέψη της

και το αμείωτο ενδιαφέρον της για τα κοινά

Tης Αιμιλίας Παπαβασιλείου

Εισαγωγή

Είναι γνωστό ότι ο χώρος της δημόσιας νοσοκομειακής περίθαλψης νοσεί, όπως και ο υπόλοιπος ευρύτερος δημόσιος τομέας στη χώρα μας. Όμως, τα νοσοκομεία δεν είναι οποιαδήποτε δημόσια υπηρεσία. Είναι ο χώρος ο ταγμένος να φροντίζει το ανώτατο αγαθό που έχει μια κοινωνία και οι πολίτες της, το ύψιστο αγαθό της ζωής και της υγείας. Είναι επίσης, ο δείκτης ευαισθησίας μιας κοινωνίας, η οποία κρίνεται από τον τρόπο που φέρεται στους πολίτες της όταν βρίσκονται σε αδυναμία: όταν είναι ασθενείς, ηλικιωμένοι, με ειδικές ανάγκες, άνεργοι, άστεγοι, ή ξένοι. Ο χώρος αυτός δηλαδή συνδέεται άμεσα με ζητήματα πολιτισμού και γι’ αυτό τα προβλήματά του απαιτούν μια διαφορετική προσέγγιση.

Η μείωση της σύνταξης θα αναγκάσει έναν ηλικιωμένο πολίτη να μειώσει τις δαπάνες του, ακόμη και το φαγητό του, αλλά δεν θα τον οδηγήσει στο θάνατο. Αν όμως αυτός νοσήσει και πάει στο νοσοκομείο κινδυνεύει να πεθάνει. «Είμαστε αξιολύπητος λαός», ισχυρίζεται μια φίλη, «γιατί είμαστε φοβισμένοι και ανυπεράσπιστοι». Στο πίσω μέρος του μυαλού όλων μας κρύβεται ο φόβος ότι αν κάτι σοβαρό μας συμβεί, είναι θέμα τύχης και μόνο το να μας παρασχεθεί η απαραίτητη φροντίδα. Οι χώροι που θα έπρεπε να δίνουν ελπίδα, έχουν γίνει πια χώροι μεγάλης ανασφάλειας. Το γεγονός ότι έχουμε αποδεχτεί αυτή την κατάσταση αποτελεί κοινωνική «ήττα», η οποία θα μπορούσε να ερμηνεύσει την παραίτησή μας συνολικά. Αν ήμασταν σε πόλεμο και κινδύνευε η ζωή μας ή η ζωή των δικών μας ανθρώπων, είναι αυτονόητο ότι θα την υπερασπιζόμασταν με όποιο τρόπο μπορούσαμε. Και τώρα, δεν μπορούμε να την υπερασπιστούμε στα Κρατικά Νοσοκομεία, που εμείς οι πολίτες πληρώνουμε. Και αν δεν μπορούμε να κάνουμε το αυτονόητο, πώς να υπερασπίσουμε το μόχθο μας, το βιός μας, τα δικαιώματά μας, την αξιοπρέπεια τη δική μας και της χώρας μας από ανίκανους πολιτικούς και από αδίστακτα οικονομικά συμφέροντα;1

Ζητούμενο βέβαια παραμένει ο τρόπος με τον οποίο θα υπερασπίσουμε το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμά μας, στη ζωή, την αξιοπρέπεια και την υγεία. Γιατί ξεσπάσματα θυμού έχουν υπάρξει πολλά στο παρελθόν, όπως και καταγγελίες και μηνύσεις, αποτέλεσμα όμως δεν υπήρξε.

Για λόγους συμβολικούς και πραγματικούς, έχει μεγάλη σημασία να εξυγιανθεί και να αποκτήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών πρώτος ο χώρος της υγείας γιατί, αν αρχίσει να δουλεύει όπως πρέπει, υπάρχει ελπίδα αυτός ο λαός να «ξεφοβηθεί», να αποκτήσει αυτοεκτίμηση και να πιστέψει ότι η «δυνατότητα του καλού» εξακολουθεί να υπάρχει σε αυτόν τον τόπο.

Η κατάσταση των νοσοκομείων της περιφέρειας

Η κατάσταση στην ελληνική περιφέρεια είναι ακόμη χειρότερη. Στην Αθήνα και τις μεγάλες πόλεις, ίσως η διαφθορά να είναι μεγαλύτερη, όμως οι επιλογές είναι περισσότερες, η περίθαλψη συνδέεται με τα Πανεπιστήμια, λειτουργούν κάποιες δομές, εφαρμόζονται ορισμένοι κανονισμοί χωρίς να παραβιάζονται, ενώ το προσωπικό – όπως και σε όλες τις Δημόσιες Υπηρεσίες – λειτουργεί με περισσότερο επαγγελματισμό. Στην επαρχία, για μια σοβαρή περίπτωση, το γενικό κρατικό νοσοκομείο είναι σχεδόν μονόδρομος. (Η περίθαλψη σε ιδιωτικές κλινικές παρουσιάζει άλλης τάξης

--------------------------------------------------------

1 Θα άξιζε να μελετηθεί η σχέση του φόβου με την παθητικότητα του έλληνα πολίτη, με την εχθρική στάση του απέναντι στο Δημόσιο, αλλά και με την απληστία , που ίσως του χρησιμεύει ως αντίδοτο στο φόβο.

__________________________.

προβλήματα, που απαιτούν ξεχωριστή διερεύνηση). Στις περισσότερες περιπτώσεις ολόκληρες πτέρυγες των νοσοκομείων υπολειτουργούν, ένα μεγάλο τμήμα του προσωπικού δεν συμπεριφέρεται επαγγελματικά, η δεοντολογία καταπατείται, οι εφημερίες γίνονται από το σπίτι ή από την ταβέρνα, ενώ οι περισσότερες ιατρικές πράξεις γίνονται από ειδικευόμενους. Την τελευταία μάλιστα περίοδο, οι τραγικές ελλείψεις σε αναλώσιμα υλικά, από χαρτί υγείας, μέχρι σύριγγες, σεντόνια ή χαρτί Α4, κάνουν την κατάσταση τραγελαφική.

Ταυτόχρονα, οι κοινωνίες είναι μικρές, όλοι σχεδόν γνωριζόμαστε με τα μικρά μας ονόματα και ενώ θα περίμενε κανείς ότι αυτό θα λειτουργούσε θετικά, στην πραγματικότητα υπονομεύει τη δεοντολογία των επαγγελματικών σχέσεων και δεσμεύει όλους τους εμπλεκόμενους. Τα «κατά συνθήκη» ψεύδη και η υποκρισία έχουν γίνει δεύτερη φύση μας. Γιατί, πώς να καταγγείλεις τον κουμπάρο, τον συγγενή, τον σύντροφο και να χαλάσεις τη σχέση σου μαζί του, όταν ξέρεις ότι, στο μέλλον, μπορεί να έχεις πάλι την ανάγκη του και θα βρεθείς ξανά στο έλεός του; (Αντίστοιχα διλήμματα αντιμετωπίζεις και με τον ανεπαρκή δάσκαλο ή καθηγητή στο σχολείο, που θα στραφεί εναντίον του παιδιού, εάν τολμήσεις να κάνεις κάποια παρατήρηση).

Στο τοπίο αυτό υπάρχουν και οάσεις, που όμως επισκιάζονται από τις κακές περιπτώσεις που διαμορφώνουν το γενικότερο κλίμα. Άξιοι διευθυντές που λειτουργούν τις κλινικές τους υποδειγματικά, γιατροί που κάνουν έντιμα και με αυταπάρνηση τη δουλειά τους, νοσηλεύτριες ευγενικές που δεν αντιμετωπίζουν τον ασθενή ως αντικείμενο. Αυτοί οι άνθρωποι έχουν την πλήρη εκτίμηση και συμπαράστασή μας. Κατανοούμε την απέραντη μοναξιά τους και τον μεγάλο αγώνα που δίνουν για να επιβιώσουν σε ένα σύστημα σχέσεων που λειτουργεί πέρα από τα όρια της λογικής, και σε συνθήκες διαρκώς αυξανόμενης νοσηρότητας. Σ΄ ένα σύστημα, που ίσως θεωρούνται «γραφικοί» ή λοιδορούνται γιατί χαλούν «την πιάτσα». Που βλέπουν και γνωρίζουν τι γίνεται αλλά δεν μπορούν να μιλήσουν, νοιώθοντας συχνά και συνένοχοι για τη σιωπή και την ανοχή τους, απέναντι στην ασυδοσία των συναδέλφων τους. Που ακόμη και αν μιλήσουν δεν θα υπάρξει αποτέλεσμα, απλώς θα υποστούν οι ίδιοι κυρώσεις. Που απειλείται ακόμη και η ζωή τους.

Αυτοί οι πραγματικοί λειτουργοί της υγείας και αυτές οι μονάδες διατηρούν ακόμη ζωντανή την ελπίδα ότι κάτι μπορεί να αλλάξει.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι για τη δημιουργία της σημερινής κατάστασης ευθύνεται η Πολιτεία, η οποία αποδείχτηκε ανίκανη να εξασφαλίσει τη λειτουργία ενός υγιούς συστήματος υγείας και τα μεγάλα κόμματα που διαχειρίστηκαν καταστροφικά την εξουσία. Όμως αυτό δεν μπορεί να είναι δικαιολογία για τους επαγγελματίες της υγείας, οι οποίοι είναι ταυτόχρονα και υπεύθυνοι πολίτες, για να μην κάνουν καλά τη δουλειά τους, έστω και στις δεδομένες, άσχημες, συνθήκες. Το ίδιο σύστημα ισχύει παντού, όμως υπάρχουν μεγάλες διαφορές από νομό σε νομό, από νοσοκομείο σε νοσοκομείο ή από κλινική σε κλινική. Τη διαφορά, λοιπόν, την κάνουν οι άνθρωποι και αυτό είναι παρήγορο. Όσο υπάρχουν επαγγελματίες της υγείας που αναγνωρίζουν την προσωπική τους ευθύνη αλλά και την προσωπική τους δύναμη, την οποία δεν εκχωρούν σε κανένα, μπορούν – έστω και με προσωπικό κόστος – να δημιουργούν ρωγμές στο παντοδύναμο και νοσηρό σύστημα. Μόνο αν αυτοί οι άνθρωποι γίνουν περισσότεροι και μόνο αν εμείς οι πολίτες, ως μονάδες αλλά και ως μέλη της κοινωνίας, καταλάβουμε τη δύναμή μας, θα υπάρξει ελπίδα – γιατί δυστυχώς, οι μηχανισμοί (κομματικοί, οικογενειοκρατικοί, κ.λπ.) που ελέγχουν τις τοπικές κοινωνίες δεν έχουν καταλάβει ακόμη τι έχει συμβεί σε αυτή τη χώρα και παρόλα αυτά επιβιώνουν και αναπαράγονται.

 

Με αυτή την πεποίθηση ως αφετηρία θα καταθέσω κάποιες σκέψεις ως πολίτης, που είχα το θλιβερό προνόμιο να ζήσω από «μέσα» μια συνήθη, τυπική – ίσως μάλιστα και «προνομιακή» – αντιμετώπιση μιας ηλικιωμένης ασθενούς, της μητέρας μου, σε ένα επαρχιακό νοσοκομείο.

Δεν έχω ειδικές γνώσεις επί του θέματος, γνωρίζω όμως τον δημόσιο τομέα, από την εργασία μου στον τομέα του πολιτισμού. Πρόθεσή μου δεν είναι η καταγγελία, γιατί αυτή προκαλεί φόβο, συσπειρώνει δίκαιους και άδικους μαζί, και δεν επιτρέπει να συζητήσουμε έντιμα και δημιουργικά. Θέλω να πάμε ένα βήμα πέρα από την καταγγελία. Να συνειδητοποιήσουμε την αλήθεια, να τολμήσουμε να την πούμε στον εαυτό μας και τους άλλους και να αρχίσουμε να επεξεργαζόμαστε την εφαρμογή λύσεων διεξόδου. Θα καταθέσω επίσης, όσα περιστατικά είδα, άκουσα, κι έζησα ως εξωτερικός παρατηρητής, με τις λιγότερες δυνατές δραματοποιήσεις, για να λειτουργήσουν ως καθρέφτης αυτογνωσίας όπου θα δουν το πρόσωπό τους οι λειτουργοί της υγείας. Έχουν προσωπική ευθύνη σε όσα συμβαίνουν και είναι ανάγκη να τη δουν – και για το δικό τους καλό. Απευθύνομαι στη συνείδησή τους γιατί θέλω να πιστεύω ότι είναι ακόμη ζωντανή και, παρά το δυσμενές πλαίσιο στο οποίο είναι υποχρεωμένοι να λειτουργούν, μπορούν να κάνουν την υπέρβαση και να ξαναδώσουν κοινωνικό περιεχόμενο και νόημα στο λειτούργημά τους.

Τα πρόσφατα βιώματά μου με την ιδιότητα του «οικείου» νοσηλευόμενης σε δημόσιο νοσοκομείο, μου δημιούργησαν τα εξής ερωτήματα, τα οποία θα προσπαθήσω να διερευνήσω:

* Εξακολουθεί να αποτελεί η διατήρηση της ανθρώπινης ζωής και της υγείας την βασική αξία που υπηρετείται ακόμη στα Νοσοκομεία;

* Υπάρχουν κανόνες, και ποιοι, που ρυθμίζουν τις σχέσεις μεταξύ όλων των εμπλεκομένων στο νοσοκομειακό περιβάλλον;

* Πόσο έγκυρες και επαρκείς είναι οι ιατρικές πράξεις κάτω από τις συνθήκες από τις οποίες γίνονται και

  • Ποιες δομές χρειάζεται να δημιουργηθούν για να μας προστατεύσουν από εκείνους τους λίγους επαγγελματίες της υγείας, που δεν κάνουν καλά τη δουλειά τους και των οποίων τις υπηρεσίες υποχρεούμαστε, εξ ανάγκης, να χρησιμοποιούμε;


1. Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΖΩΗΣ

Την αμφιβολία μου για το αν η ανθρώπινη ζωή και η υγεία συνεχίζουν να έχουν αξία για τους λειτουργούς της υγείας δημιούργησε η αυθόρμητη αντίδραση προϊσταμένης στο εισιτήριο εισαγωγής της ασθενούς: «Τι; Εισαγωγή τέτοια μέρα;2 Και 84 ετών;».

Το μήνυμα είχε ήδη σταλεί – μόνο που δεν ήταν τόσο υποψιασμένοι οι παραλήπτες. Όποιος αρρωσταίνει κοντά σε εορτές και όποιος υπερβαίνει κάποια ηλικία, ουσιαστικά δεν δικαιούται περίθαλψης. Αυτή η ωμή αλήθεια, που διατυπώθηκε από μια προϊσταμένη κλινικής, διαπίστωσα ότι υπάρχει στο μυαλό όλου σχεδόν του ιατρικού και μη προσωπικού. Τους ηλικιωμένους ανθρώπους τους έχουν ξεγράψει και πριν ακόμη γίνει διάγνωση. Γι’ αυτό και η συνακόλουθη αδιαφορία και η ρουτινιέρικη αντιμετώπιση. Όταν δεν πιστεύεις ότι έχει αξία η ζωή του ασθενούς, έστω και τα λίγα χρόνια που του απομένουν να ζήσει, γιατί να κοπιάσεις, να ερευνήσεις, να μην αφιερώσεις το χρόνο σου για να « φτιάξεις κουραμπιέδες», προκειμένου να τη σώσεις; Αφού είναι μια πράξη που δεν έχει νόημα. Καταθέτεις τα όπλα πριν ακόμη αρχίσει η μάχη.

Επομένως, η ίαση δεν είναι το πρώτιστο ζητούμενο. Το ζητούμενο είναι λιγότεροι ασθενείς, για λιγότερη δουλειά. Είναι γνωστά και από τα ΜΜΕ περιστατικά που επί ώρες ερίζουν νοσοκομεία ή κλινικές για να «φορτώσει» η μία στην άλλη τον ανεπιθύμητο ασθενή. Η υγεία και στα δημόσια νοσοκομεία είναι ταξικό και ηλικιακό προνόμιο, και αυτό δεν οφείλεται σε έναν απρόσωπο μηχανισμό, αλλά στις προκαταλήψεις συγκεκριμένων ανθρώπων. Ιδιαίτερα για τους ηλικιωμένους υπάρχει ένας ιδιότυπος βιολογικός ρατσισμός, που είναι ανάγκη να συνειδητοποιήσουμε όλοι. Το δίλημμα που μπορεί να τεθεί σε μια εντατική μονάδα, όταν οι κλίνες είναι λίγες και οι ασθενείς πολλοί (αλήθεια, έχει ερευνηθεί πώς και με ποια κριτήρια αποφασίζουν οι υπεύθυνοι διευθυντές των Εντατικών;) έχει διαχυθεί σε όλο το σύστημα, όχι ως δίλημμα πια αλλά ως κάτι γενικώς παραδεκτό. Από τη στιγμή που κάποιος θα σκεφτεί «αυτός είναι γέρος, δεν πειράζει αν πεθάνει ή αν μείνει ανάπηρος», δεν υπάρχει κανείς φραγμός πια, μπορεί να διευρύνει τα κριτήρια κατά βούληση (είναι αλλοδαπός, είναι φτωχός, είναι άτομο με ειδικές ανάγκες κ.λπ.) αφού έχει επιτρέψει στον εαυτό του να νοιώσει ότι ορίζει, ως μικρός θεός, την ανθρώπινη ζωή. Ποιος του έχει δώσει αυτό το δικαίωμα;

Ιδιαίτερα τραγικό είναι το γεγονός ότι δέκτης αυτού του ρατσισμού είναι η γενιά των σημερινών 80άρηδων, η γενιά που πέρασε πολέμους, κακουχίες, κατοχές, η γενιά που αντιστάθηκε και είχε τη δύναμη να σταθεί όρθια. Την αξιοπρέπεια αυτών των ανθρώπων καταρρακώνει το σημερινό σύστημα υγείας και μερίδα των λειτουργών του.

Η αρχική αμφιβολία μου για το πόσο εκτιμάται η ανθρώπινη ζωή στα Νοσοκομεία, επιβεβαιώθηκε με έναν ακόμη σοκαριστικό τρόπο λίγες μέρες αργότερα: 4 ώρες μετά το θάνατο της ασθενούς δεν είχε ενημερωθεί (!) η Διεύθυνση της κλινικής (μέρα εργάσιμη, 10 η ώρα το πρωί), η οποία δεν είχε δώσει σημεία ζωής τις προηγούμενες ημέρες. Η απώλεια ενός ανθρώπου, ένας μη αναμενόμενος θάνατος νοσηλευόμενου της κλινικής, δεν είχε καν αναφερθεί, ως αξιοσημείωτο γεγονός, στη Διεύθυνση και στην επόμενη βάρδια…

Ο Πρίμο Λέβι3 έχει πει ότι «Άουσβιτς δεν θα ξαναυπάρξουν, μόνον αν ο καθένας από εμάς

συνειδητοποιήσει ότι είναι ικανός να φτιάξει ο ίδιος ένα Άουσβιτς».

Στην απαξίωση της ανθρώπινης ζωής βρήκε γόνιμο έδαφος να ανθίσει ο χρηματισμός και η διαφθορά στο χώρο της υγείας, όσο και η έκλειψη κάθε αισθήματος ανθρωπισμού. _______________________________________________________________________________

1 22 Δεκεμβρίου, δηλαδή παραμονές Χριστουγέννων.

3 Πρίμο Λέβι (1919-1987): Ιταλός εβραϊκής καταγωγής, χημικός, κρατούμενος στο Άουσβιτς. Την εμπειρία του από το στρατόπεδο περιγράφει στο βιβλίο Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος (1947) (στα ελληνικά κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις ΑΓΡΑ, το 1997).

_____________________

Η ΑΝΘΙΣΗ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΙΣΜΟΥ

Το γνωστό «φακελάκι», όταν μάλιστα ζητείται ως προϋπόθεση για την ιατρική πράξη, αποτελεί κορυφαία πράξη εκβιασμού και αποδεικνύει ότι ο ασθενής αποκτά οντότητα, μόνο ως «πελάτης». Και εδώ θα πρέπει να σταθούμε λίγο: Αυτός ο εκβιασμός δεν είναι της ίδιας τάξης με αυτόν που κάνει ο υπάλληλος, π.χ. της πολεοδομίας. Εξίσου αναίσχυντος και ποταπός είναι και αυτός, αλλά εδώ προεξάρχει το γεγονός ότι, αυτός που έχει εξ’ επαγγέλματος ταχθεί να διατηρεί τη ζωή και την υγεία των ανθρώπων, δεν διστάζει να τη βάλει σε κίνδυνο, για να προσπορίσει ίδιον κέρδος. Βεβαίως, τις πιο πολλές φορές, ο εκβιασμός για το «φακελάκι» είναι έμμεσος. Ο γιατρός φροντίζει ώστε να «ενημερωθεί» ο πολίτης από άλλους παθόντες για το «κασέ» του, ώστε να αρθούν τα εμπόδια για την εγχείρηση, τη νοσηλεία, κ.λπ., ώστε να έχει το επιχείρημα ότι «μόνοι τους» οι πολίτες θέλουν να τον πληρώσουν. Ορισμένοι, μάλιστα, υποστηρίζουν ότι είναι νόμιμο το φακελάκι, και εκπλήσσονται που η πλειονότητα των συναδέλφων τους το αρνείται. Υπάρχουν πολλοί γιατροί που νοιώθουν προσβεβλημένοι, όταν οι πολίτες, αναζητώντας λίγη ασφάλεια και ατομικές λύσεις, προσπαθούν να εξαγοράσουν το ενδιαφέρον τους. Όμως, όσοι προσβάλλουν το ιατρικό λειτούργημα βρίσκονται σε θέσεις αιχμής και με τη συμπεριφορά τους δυσφημούν όλο τον κλάδο. Η ελληνική κοινωνία έχει ανεχθεί το φακελάκι, όχι γιατί δεν σιχαίνεται και δεν περιφρονεί αυτούς που «τα παίρνουν», αλλά γιατί τους φοβάται, ως αδίστακτους επαγγελματίες. Αντί λοιπόν τιμωρίας και αυτόματης αφαίρεσης της άδειας ασκήσεως επαγγέλματος, κάποιοι γιατροί πλουτίζουν σε βάρος των πολιτών και γεμίζουν το κενό της ύπαρξής τους (γιατί περί αυτού πρόκειται) με βίλες και κότερα.

Άλλες περιπτώσεις στις οποίες ο ασθενής αντιμετωπίζεται ως μέσον πλουτισμού, είναι η διενέργεια πανάκριβων ιατρικών πράξεων (εγχειρήσεων, νοσηλειών κ.λπ.), χωρίς να τις έχει ανάγκη ο ασθενής. Γίνονται μόνο επειδή «αφήνουν» μεγάλη προμήθεια από φαρμακευτικές εταιρείες, εργαστήρια, κ.λπ. Την αναγκαιότητα ή όχι αυτών των πράξεων είναι αυτονόητο ότι δεν μπορεί να κρίνει ο πολίτης-ασθενής, μπορούν όμως να την κρίνουν και να την πιστοποιήσουν συνάδελφοι γιατροί. Αλλά και αυτοί, πολλές φορές, δεν έχουν τα μέσα να αντιδράσουν.

Τα οικονομικά σκάνδαλα στο χώρο της υγείας από τα οποία βρίθει το καθημερινό ρεπορτάζ, είναι από τα πλέον ευφάνταστα. Εάν αυτή η ευρηματικότητα είχε χρησιμοποιηθεί θετικά δεν θα έφταναν ποτέ τα νοσοκομεία και η χώρα στη σημερινή κρίση.

Η ΕΚΛΕΙΨΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΕΛΛΕΙΨΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ

Η ανθρώπινη ζωή έχει πάψει λοιπόν να έχει αξία καθαυτή. Έχει εμπορική μόνο αξία για τους ανάλγητους του συστήματος, οι οποίοι μπορούν να βρεθούν και να εκδιωχθούν. Όμως η απαξίωση της ζωής συνεπάγεται και μια άλλη «ενδονοσοκομειακή συναισθηματική λοίμωξη» που απλώνεται σε ολοένα και μεγαλύτερο αριθμό εργαζομένων στα νοσηλευτικά ιδρύματα: Πρόκειται για την έλλειψη στοιχειώδους ανθρωπισμού, στοιχειώδους σεβασμού στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και στο σώμα που πάσχει, η οποία χαρακτηρίζει την προσωπική συμπεριφορά εργαζομένων όλων των βαθμίδων αλλά και ολόκληρων μονάδων. Γιατί πώς αλλιώς να ερμηνεύσει κανείς το γεγονός, ότι σε μία άλλη ασθενή σε πολύ σοβαρή κατάσταση δόθηκε αναγκαστικό «εξιτήριο» παραμονή Χριστουγέννων για να μην πεθάνει στο νοσοκομείο αλλά στο σπίτι της, μόνη και αβοήθητη; «Έτρεχαν ακόμη αίματα από τις πληγές της όταν την μετέφεραν», μου είπε η μητέρα μου.

Αλλά και μέσα στο νοσοκομείο οι άνθρωποι πεθαίνουν μόνοι. Χωρίς την επαγρύπνηση του εφημερεύοντος γιατρού, με τις νοσηλεύτριες να μην εμφανίζονται παρά μόνο την ύστατη στιγμή και με το ζόρι και μόνο για να πιστοποιήσουν το μοιραίο και να αδειάσουν βιαστικά το κρεβάτι. Ούτε συζήτηση βέβαια για σεβασμό στον ανθρώπινο πόνο και την ιερότητα των στιγμών.


Ένα άλλο γεγονός που με εντυπωσίασε – ήταν η παντελής έλλειψη συναισθημάτων εκ μέρους του προσωπικού. Σαν να υπήρχε ένα αόρατο φράγμα, μεταξύ των εργαζομένων και των ασθενών. Καμία συναισθηματική ανταλλαγή, ούτε ένα ίχνος ζωντανού ψυχισμού. Μάσκες ανθρώπινες που εκφωνούσαν παγερά προτάσεις. Αναρωτήθηκα, αν η απαιτούμενη ψυχραιμία για την εκτέλεση της νοσηλείας οδηγεί σε συναισθηματικό μαρασμό. Η μοναδική αυθεντική στιγμή που έζησα, ήταν η αντίδραση μιας νεαρής νοσηλεύτριας που αιφνιδιάστηκε όταν της έδειξα ότι στη μητέρα μου είχε δοθεί φάρμακο που προοριζόταν για μια άλλη νοσηλευόμενη τού θαλάμου. Επρόκειτο για ένα αυταπόδεικτο λάθος, το οποίο η αδελφή αναγνώρισε, αν και δεν ήταν της δικής της βάρδιας, όπως μας είπε, και ζήτησε συγνώμη εκ μέρους όλης της κλινικής. Την ανάγκη αυτή δεν ένοιωσε ούτε η διεύθυνση, ούτε ο θεράπων ιατρός, ο οποίος με έψεξε την επόμενη μέρα όταν τόλμησα να του το αναφέρω: «Αυτό έγινε χθες» είπε και με άφησε άφωνη…

Η ΑΠΟΓΥΜΝΩΣΗ ΤΟΥ ΙΑΤΡΙΚΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΗΜΑΤΟΣ

Γιατί έχουμε φτάσει σε αυτή την κατάσταση; Φταίει το κυρίαρχο πολιτιστικό μοντέλο που έχει αντικαταστήσει όλες τις αξίες με το χρήμα; Φταίνε τα πρόσωπα, η ιδιοσυγκρασία τους, η παιδεία τους; Φταίει η φύση του επαγγέλματος και η διαρκής συναλλαγή με την αρρώστια που προκαλούν αυτή τη σκλήρυνση στους επαγγελματίες της υγείας προκειμένου να επιβιώσουν σε συνθήκες μεγάλου στρες; Ή μήπως συμβαίνει, σε μεγάλη κλίμακα στα ελληνικά νοσοκομεία, αυτό που ονομάζεται «σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης» (burn-out)4 και χαρακτηρίζεται από αδιαφορία, κυνισμό, έλλειψη συναισθημάτων (αποπροσωποποίηση), χαμηλή απόδοση, διαρκή κόπωση και απώλεια του νοήματος της εργασίας; Σε αυτό έχει οδηγήσει η αναξιοκρατία, η μη αναγνώριση της προσφοράς, οι μη ικανοποιητικές αμοιβές, το διαρκές στρες, η έλλειψη κανόνων λειτουργίας, αξιολόγησης και ελέγχου;

Ακόμη όμως, και αν όλα τα παραπάνω ισχύουν, ποια δουλειά δίνει περισσότερη ικανοποίηση από την άσκηση της ιατρικής; Ποιος άδικος διευθυντής και ποια μείωση μισθού, μπορεί να παρεισφρήσει στη σχέση γιατρού και ασθενούς και ποια χαρά μπορεί να είναι μεγαλύτερη από το να σώσεις τη ζωή ενός ανθρώπου, να του δώσεις ξανά την υγεία του ή ακόμα και στις περιπτώσεις που το τέλος είναι αναπόφευκτο, να του προσφέρεις παρηγοριά τις τελευταίες του ώρες; Μόνο αν έχεις απαξιώσει ο ίδιος την ανθρώπινη ζωή – και κατά συνέπεια και τη δική σου, παύεις να αντλείς ικανοποίηση από αυτό το λειτούργημα.

Τι απομένει λοιπόν στην ιατρική, όπως ασκείται από μερίδα γιατρών στη χώρα μας, όταν η ανθρώπινη ζωή δεν έχει αξία καθαυτή, όταν ο στόχος της δεν είναι ανθρωπιστικός και όταν οι άνθρωποι που την ασκούν παύουν να έχουν πια αισθήματα; Είναι μια τεχνική που απαιτεί μια απλή διεκπεραίωση και ο οποιοσδήποτε, με τη χρήση και της τεχνολογίας, μπορεί να την κάνει; Αν η ιατρική αποξενωθεί από τον ανθρωπιστικό της πυρήνα, χάνει πέρα από το νόημά της και την θεραπευτική της αξία. Ένας ηλικιωμένος γιατρός,5 όταν αντιλαμβανόταν νεαρούς συναδέλφους του να κοιτούν το ρολόι καθώς πλησίαζε η ώρα να σχολάσουν, ενώ ο ίδιος καθόταν στοργικά στο κρεβάτι του ασθενούς και του κουβέντιαζε, τους έλεγε:

Η ιατρική σπανίως θεραπεύει, ενίοτε ανακουφίζει, πάντα όμως παρηγορεί.

Η ιατρική, η απογυμνωμένη από την παρηγορητική της ιδιότητα, αυτοακυρώνεται και εργαλειοποιείται. Αυτή την ιατρική θέλουμε; ________________________________________________________________________________

4 Βιβλιογραφία για το θέμα είναι διαθέσιμη στο διαδίκτυο.

5 Πρόκειται για τον Σπύρο Βουτετάκη, ο οποίος διετέλεσε διευθυντής κλινικής στην Αθήνα.


2. ΤΟ ΠΛΕΓΜΑ ΤΩΝ ΕΝΔΟΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ

Σε όλους τους χώρους δουλειάς, το επίπεδο των διαπροσωπικών σχέσεων προσδιορίζει σε πολύ μεγάλο βαθμό την αποτελεσματικότητα και την ποιότητα του παραγόμενου έργου.6 Στο Δημόσιο τομέα με τις ρουσφετολογικές κρίσεις και την επικράτηση της μετριότητας, οι δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις αποτελούν ένα μεγάλο εμπόδιο στην αναβάθμισή του. Στους χώρους περίθαλψης το πρόβλημα είναι ακόμη πιο σύνθετο. Οι εργαζόμενοι, πολλές φορές, φαίνεται να λειτουργούν σε ένα πλαίσιο χωρίς κανόνες, οι οποίοι ακόμη και αν υπάρχουν δεν τηρούνται. Ως εκ τούτου, η δημοκρατική λειτουργία μιας μονάδας, που είναι το ζητούμενο και εγγυάται τη συνεργασία, δεν είναι εφικτή. Οι σχέσεις μεταξύ όλων των εμπλεκομένων, γίνονται αποκλειστικά σχέσεις εξουσίας.7 Ασκείται εξουσία από τον προϊστάμενο στον υφιστάμενο, και από όλες τις βαθμίδες της ιεραρχίας προς τον ασθενή, ο οποίος λόγω της αδυναμίας του, δεν μπορεί να υπερασπίσει τον εαυτό του και απορροφά όλη την επιθετικότητα των σχέσεων. Η «άνευ κανόνων» καθημερινή λειτουργία οδηγεί στην άσκηση της ιατρικής με πολύ υποκειμενικό τρόπο και στην επικράτηση του δίκαιου του ισχυροτέρου. Και βέβαια σε ένα ιατροκεντρικό σύστημα όπως το δικό μας, τον πρώτο λόγο έχουν οι γιατροί.

ΣΧΕΣΗ ΓΙΑΤΡΩΝ ΜΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ, ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ, ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΟΥΣ

Γιατροί γνωστοί ή ακόμα και φίλοι, εργαζόμενοι στο νοσοκομείο μόλις βρεθούν στο εργασιακό τους περιβάλλον μεταμορφώνονται, γίνονται άλλοι. Μερικές φορές είναι τόσο μεγάλη η αλλαγή που αρχίζεις να αμφιβάλλεις και για τον εαυτό σου τον ίδιο. «Μήπως μεταμορφώνομαι έτσι κι εγώ στον εργασιακό μου χώρο και δεν το ξέρω;» αναρωτιέσαι και είναι μια ερώτηση που πρέπει να κάνουμε συχνά στους εαυτούς μας. Ίσως η αδυναμία και η εξάρτηση του ασθενούς από αυτούς να τους δημιουργεί φαντασιώσεις παντοδυναμίας, με τις οποίες αναπληρώνουν προσωπικά συναισθηματικά ελλείμματα ή συμπλέγματα, χρησιμοποιώντας τον μανδύα της απρόσιτης, επιστημονικής αυθεντίας. Μπορεί επίσης, η μεγάλη ευθύνη να τους δημιουργεί ανασφάλεια και φόβο, και να τους οδηγεί σε μια αμυντική περιχαράκωση. Ο ασθενής από την πλευρά του νοιώθει αδύναμος και ανυπεράσπιστος, όπως τις πρώτες μέρες της ζωής του, που η επιβίωσή του εξαρτιόταν εντελώς από τους άλλους. «Το κόστος της ύπαρξης στην αρχή της ζωής είναι η υποτέλεια» σύμφωνα με μία μελέτη. Αυτό φροντίζουν να επαναληφθεί και στην ενήλικη ζωή μας κάποιοι από τους θεράποντες ιατρούς, με τη συμπεριφορά τους. Υποτιμούν τον ασθενή, τον υποβιβάζουν, δεν τον «ακούν» ενώ είναι η μόνη και πιο έγκυρη πηγή πληροφόρησης για τη δουλειά τους, δεν εκτιμούν τον χρόνο του, δεν υπολογίζουν τον πόνο και την υπαρξιακή του αγωνία, δεν του λένε καν τι έχει με τρόπο κατανοητό.

Αυτό δε συμβαίνει σε καμιά άλλη χώρα της Ευρώπης. Όσοι έχουν νοσηλευθεί στο εξωτερικό έχουν να λένε πόσο ένοιωσαν ότι είναι άνθρωποι με το σεβασμό που τους έδειχνε όλο το προσωπικό και ιδιαίτερα οι γιατροί όλων των βαθμίδων, που κάθονταν επί ώρες κοντά τους να τους εξηγήσουν τι έχουν , γιατί ακολουθούν αυτή τη θεραπεία, τα προσδοκώμενα αποτελέσματα, τις εναλλακτικές λύσεις, κ.λπ.

Ελληνικό, λοιπόν, φαινόμενο αυτός ο απίστευτος ιατρικός εγωκεντρισμός και σκέφτεσαι γιατί. Γιατί σε αυτή τη χώρα που γέννησε τον Ιπποκράτη να συμπεριφέρεται με αυτόν τον τρόπο ένα μεγάλο τμήμα των γιατρών; Το γεγονός, ότι οι ίδιοι άνθρωποι συμπεριφέρονται αλλιώς στις ιδιωτικές ________________________________________________________________________________

6 Γι’ αυτό και έχουν αναπτυχθεί ειδικότητες (κλάδοι της συμβουλευτικής ψυχολογίας) με αντικείμενο τη βελτίωση των σχέσεων στους χώρους εργασίας. Χρήση των υπηρεσιών τους κάνει ο ιδιωτικός τομέας.

7 «Εξουσία», σύμφωνα με το λεξικό του Γ. Μπαμπινιώτη, είναι η «δυνατότητα, που πηγάζει από δικαίωμα ή από ισχύ, να επιβάλλει κάποιος τη θέλησή του σε άλλους, να ελέγχει (άτομο, ομάδα, κοινωνικό σύνολο, χώρα κ.λπ.)».

_____________________.

κλινικές που εργάζονται – όταν δηλαδή ο πάσχων άνθρωπος γίνεται κανονικός πελάτης και όταν εργοδότης είναι ένας ιδιώτης – δεν αλλάζει επί της ουσίας την κατάσταση. Ο φόβος ότι θα χάσουν τη δουλειά τους, φαίνεται ότι τους υποχρεώνει να διατηρούν στην περίπτωση αυτή, τα προσχήματα… Οι λαμπρές εξαιρέσεις όμως υπάρχουν πάντα και μας δείχνουν ότι μια άλλη σχέση είναι εφικτή.

Η στάση απέναντι στους ασθενείς επεκτείνεται και στους συγγενείς και τους συνοδούς. Κατά τη διάρκεια της νοσηλείας της μητέρας μου, ένοιωσα πολλές φορές τρομοκρατημένη, φιμωμένη, απαξιωμένη παρά τα αντιθέτως λεγόμενα, αναγκαζόμουν να σκέφτομαι πώς να μιλήσω στους γιατρούς για να μην «προσβληθούν», ενώ θα τους άξιζε να «τους πιάσω από τον γιακά». Ώρες ατέλειωτες αναμονής για ένα φορείο με πρόσχημα την αλλαγή βάρδιας, για μια απάντηση, για μια κουβέρτα, ως εάν ο χρόνος του ασθενούς και των υπολοίπων συγγενών να μην έχει καμιά αξία. Δεν ισχυρίζομαι ότι οι χρήστες των υπηρεσιών υγείας είμαστε αγγελούδια. Υπάρχουν άνθρωποι αγενείς, πονηροί, εγωκεντρικοί, που δεν καταλαβαίνουν, που γίνονται φορτικοί. Όμως, μια ευγενική συμπεριφορά, μια ειλικρινής αναγνώριση του δικαιώματος του συγγενούς να «γνωρίζει», ένας τρόπος συστηματικής ενημέρωσης, αφοπλίζει και τον πιο κακοπροαίρετο.

Η στάση των γιατρών υιοθετείται, τις περισσότερες φορές, και από το υπόλοιπο προσωπικό: από τους τραυματιοφορείς μέχρι τους βοηθούς θαλάμου και τους νοσηλευτές. Μεταχειρίζονται τον ασθενή ως αντικείμενο, ως ένα κομμάτι κρέας όπου πρέπει να κάνουν συγκεκριμένες πράξεις, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη πόσο τον ταλαιπωρούν, πόσο αδέξιοι μπορεί να είναι οι ίδιοι, πόσο μια γλυκιά κουβέντα βοηθά να αντέξει κανείς τον πόνο. Οι βάρβαρες ώρες νοσηλείας – 4 το πρωί, τα βίαια ξυπνήματα ανθρώπων που μπορεί να έχουν μεγάλη ανάγκη λίγο ύπνο, ο ταπεινωτικός χειρισμός του σώματος που πάσχει, συνιστούν κανόνες λειτουργίας του συστήματος. Μία φίλη που νοσηλεύθηκε για αρκετές μέρες, σε καλές συνθήκες σε νοσοκομείο, μου είπε «φεύγοντας, ένοιωσα ότι έβγαινα από το Νταχάου».

Το νοσηλευτικό προσωπικό είναι γεγονός ότι είναι το πιο σκληρά εργαζόμενο προσωπικό. Πολλές φορές, εκτός από τα δικά του καθήκοντα επιφορτίζεται και με εργασίες που θα έπρεπε να κάνουν οι γιατροί, αλλά πώς να διεκδικήσουν το δίκιο τους; Οι αποκλειστικές νοσηλεύτριες μοιράζονται μέρος της δουλειάς και της ευθύνης του νοσηλευτικού προσωπικού – αρκεί να μην κάνουν κριτική για παραλείψεις που διαπιστώνουν. Οι νόμιμες αποκλειστικές, έχουν κατά κανόνα επαγγελματική συμπεριφορά, όμως, το πολύ υψηλό κόστος τις κάνει προσιτές μόνον γι’ αυτούς που έχουν χρήματα. Για το λόγο αυτό ο κόσμος καταφεύγει στις ανειδίκευτες αλλοδαπές, οι οποίες προτιμώνται και από το νοσηλευτικό προσωπικό καθώς κάνουν και θελήματα όταν χρειαστεί. Η παρα-νοσηλεία (όπως και η παρα-παιδεία) έχουν ακυρώσει στην πράξη τον δωρεάν χαρακτήρα της περίθαλψης (και της εκπαίδευσης).

Η αρνητική φόρτιση και οι ανταγωνισμοί μεταξύ διεύθυνσης, γιατρών, νοσοκόμων, καθώς και νοσοκόμων, αποκλειστικών και αλλοδαπών συνοδών, πολλές φορές μεταφέρεται υπόγεια στο θάλαμο νοσηλείας βάζοντας σε κίνδυνο τους ασθενείς και μπορεί να χάσει κάποιος τον άνθρωπό του γιατί ορισμένοι γιατροί δεν μιλιούνται μεταξύ τους ή γιατί η νοσηλεύτρια είναι θυμωμένη επειδή της χρέωσαν και άλλη δουλειά.

Η ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΩΝ

Είναι γεγονός ότι μια καλή Διοίκηση και ένα καλός Διευθυντής σε μια κλινική μπορεί να κάνει τη διαφορά. Εκτός όμως από τη θέληση και το ήθος, είναι απαραίτητες και οι γνώσεις – τις οποίες δεν διαθέτουν τις περισσότερες φορές οι διορισμένες με κομματικά κριτήρια Διοικήσεις και Διευθυντές. Υπάρχουν κραυγαλέα παραδείγματα ακόμη και αποφάσεων δικαστηρίων που δεν εφαρμόστηκαν προκειμένου να προωθηθεί ο ημέτερος. Τέτοιες πράξεις ανοίγουν τους ασκούς του Αιόλου της αναξιοκρατίας και της διαφθοράς. Μια τέτοια Διοίκηση δεν διαθέτει πλέον το κύρος για να επιβάλλει το νόμο και να ελέγχει τους εργαζόμενους για την καλή άσκηση των καθηκόντων τους. Πώς να εμπνεύσει σεβασμό και υπευθυνότητα, όταν η ίδια δεν την διαθέτει;

Η «ηθική της ευθύνης» φαίνεται να λείπει από το σύστημα διοίκησης των Νοσοκομείων – το οποίο απαρτίζουν, εκτός από το Διοικητικό Συμβούλιο, η Διεύθυνση της Ιατρικής Υπηρεσίας και το Επιστημονικό Συμβούλιο. Η Διοίκηση των Νοσοκομείων (όπως και κάθε άλλης υπηρεσίας) μπορεί, εφόσον θέλει και είναι επαρκής, ανά πάσα στιγμή να εντοπίσει τις δυσλειτουργίες τους και να μην περιμένει καταγγελίες πολιτών για να κάνει το καθήκον της. Αυτή είναι η δουλειά της, γι’ αυτό είναι σε αυτή τη θέση. Εξάλλου, οι «πυροσβεστικές» παρεμβάσεις της, όταν μια καταγγελία βγαίνει στο φως της δημοσιότητας, δεν οδηγούν, κατά κανόνα, σε μόνιμα αποτελέσματα. Ένα εύκολο πρόβλημα, π.χ. η έλλειψη σεντονιών λύνεται προσωρινά όταν γίνεται θέμα στις εφημερίδες, αλλά ξεχνιέται λίγες μέρες μετά και ζητείται πάλι από τους ασθενείς να φέρνουν σεντόνια από το σπίτι. Η μετακύληση επομένως ευθυνών στους πολίτες – ασθενείς και συνοδούς, χρησιμοποιείται σκόπιμα για να καλυφθούν αδυναμίες και ευθύνες της. Η τήρηση του 7ωρου ωραρίου εργασίας από τους γιατρούς, όπως οφείλουν, η πραγματική και όχι πλασματική εφημερία, ο έλεγχος των αναλωσίμων υλικών που μεταπωλούνται ή χρησιμοποιούνται για ιδιωτικούς σκοπούς από εργαζόμενους στο νοσοκομείο, η ποιότητα και η αξιολόγηση των παρεχομένων υπηρεσιών, η παραγωγικότητα, είναι θέματα που μπορεί να τα ελέγξει η Διοίκηση. Όπως και η καθαριότητα, η τακτική απολύμανση των χώρων, των επίπλων, των στρωμάτων που φιλοξενούν ασθενείς με λοιμώξεις αγνώστου ταυτότητος.

Πώς δηλαδή καταφέρνουν οι Διοικήσεις να ενεργοποιούν όλο τον μηχανισμό όταν πρόκειται να γίνει κάποια επίσκεψη Υπουργού ή άλλου υψηλά ιστάμενου και όλα ξαφνικά λειτουργούν «ρολόι»; Γιατί να λειτουργεί το Νοσοκομείο μόνον όταν είναι να ρίξουμε «στάχτη στα μάτια» του κάθε αξιωματούχου και όχι διαρκώς και αδιαλείπτως για τα μάτια και την εκτίμηση του κάθε πολίτη-χρήστη των υπηρεσιών υγείας; Τα νοσοκομεία προσφέρονται ιδιαίτερα για την ανάπτυξη πελατειακών σχέσεων και σε αυτό επιδίδονται, τα περισσότερα από τα μέλη των Διοικήσεων. Επιδιώκοντας να γίνουν «παράγοντες», ακυρώνουν τη θέση τους, ζητώντας από τους εργαζόμενους ρουσφέτια για τους ίδιους και για τους κομματάρχες της περιοχής.

Με την ίδια λογική λειτουργούν και κάποιοι από τους επικεφαλής των κλινικών. Η δική τους ευθύνη, είναι όμως μεγαλύτερη. Γιατί δεν είναι πολιτικά πρόσωπα και γιατί διαθέτουν εκείνη την επιστημονική κατάρτιση και παιδεία, που δεν θα έπρεπε να τους επιτρέπει τέτοιες συμπεριφορές. Ο διευθυντής μιας κλινικής, που είναι μια αυτοτελής μονάδα, έχει τη δυνατότητα να τη λειτουργήσει υποδειγματικά, εφόσον διαθέτει το κύρος και τη βούληση. Γι’ αυτό, οι κρίσεις των Διευθυντών από τα Υπηρεσιακά Συμβούλια, είναι ιδιαίτερα κρίσιμο θέμα, καθώς παίζει σπουδαίο ρόλο στην εξέλιξη ενός νοσοκομείου. Θα πρέπει να εξεταστεί, κατά πόσο το εφαρμοζόμενο τελευταία πολυδιευθυντικό σύστημα (σε μια κλινική π.χ. μπορεί να είναι όλοι διευθυντές) έχει επιδεινώσει ή όχι την κατάσταση.

Η ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Η κοινωνία ξέρει πολύ καλά τις συνθήκες που επικρατούν στον χώρο της υγείας. Υποκρίνεται όμως και αυτή γιατί φοβάται (ενίοτε στέλνει και ευχαριστήρια στον τύπο, κατά παραγγελία) αλλά και γιατί ξέρει ότι η αλληλοϋποστήριξη και οι αμοιβαίοι συμψηφισμοί μεταξύ του προσωπικού δεν επιτρέπουν στην αλήθεια να βγει στο φως και άρα να διορθωθεί ή να βελτιωθεί κάτι. Όμως, έχει και αυτή ευθύνες, γιατί δεν αναζητά συλλογικές λύσεις. Πρόθυμα ο καθένας μας καταφεύγει στο «φακελάκι» για να αντιμετωπίσει το προσωπικό του πρόβλημα χωρίς να νοιάζεται ούτε για τους άλλους, ούτε για το δικαίωμα μας στη δωρεάν περίθαλψη, που καταπατείται. Τι θα γινόταν άραγε, αν οι πάντες αρνιόμασταν να καταφύγουμε στο «μπαξίσι», το έχουμε σκεφτεί;

Το συνδικαλιστικό κίνημα των γιατρών, έχει δυστυχώς περιορίσει τον κοινωνικό του ορίζοντα τα τελευταία χρόνια. Τα αιτήματα των γιατρών, όλων σχεδόν των ιδεολογικών αποχρώσεων, είναι κυρίως οικονομικά. Δεν θα είχαμε καμία αντίρρηση να ικανοποιηθούν, γιατί αναγνωρίζουμε πόσο απαιτητικό είναι το επάγγελμα του γιατρού και πόσο η κατάσταση, κυρίως στα τμήματα των επειγόντων περιστατικών, είναι απίστευτα πιεστική. Όμως δεν έχουμε πειστεί, ότι όντως όλοι εργάζονται σκληρά, όταν έχουμε διαπιστώσει ότι το ωράριο αρκετών δεν ξεπερνά το δίωρο ημερησίως (και όλη η δουλειά γίνεται από ειδικευόμενους) ή ότι οι περισσότερες εφημερίες είναι πλασματικές. Κυρίως, όμως έχουμε την αίσθηση ότι μια μεγάλη μερίδα, δεν κάνει τη δουλειά της σωστά. Δεν μας υπολογίζουν ως πολίτες που έχουμε δικαιώματα κι ενώ θεωρητικά οι κινητοποιήσεις τους γίνονται στο όνομα της κοινωνίας, όταν έρθει η στιγμή να το αποδείξουν στην πράξη, η προσωπική τους συμπεριφορά έρχεται σε πλήρη αντίθεση με όσα υποστηρίζουν. Τα αιτήματα καλής λειτουργίας και αναβάθμισης της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών περιορίζονται στην πρόσληψη επιπλέον προσωπικού – που είναι δίκαιο και λογικό αίτημα, καθώς οι πελατειακές προσλήψεις δεν γίνονταν με βάση τις ανάγκες του νοσοκομείου. Δεν ζητούν όμως την εξυγίανση των οικονομικών των νοσοκομείων και την σε βάθος διερεύνηση των απίστευτων ελλειμμάτων, τα οποία οι συνδικαλιστικοί φορείς οφείλουν να γνωρίζουν. Το 2009, σε περιφερειακό νοσοκομείο το έλλειμμα έφτασε τα 11 εκατ. Ευρώ – 4,5 φορές υψηλότερο από αυτό των προηγούμενων χρόνων. Τι έγιναν αυτά τα χρήματα, που θα αρκούσαν να λυθούν όλα τα οικονομικά προβλήματα των εργαζομένων; Ενδιαφέρονται για το θέμα αυτό οι συνδικαλιστές οι οποίοι θα όφειλαν να το διερευνήσουν, να πάρουν μέτρα για τυχόν ενεχόμενα μέλη των Συλλόγων τους και να ενημερώσουν και την κοινωνία που πληρώνει τα ελλείμματα;

Νοιάζομαι για την κοινωνία, δεν σημαίνει μόνο μετέχω στα ψηφοδέλτια των κομμάτων και των δημοτικών συνδυασμών. Και αυτή η μόδα των τελευταίων χρόνων, αποδεικνύει τη στενή σχέση των πελατειακών σχέσεων στο χώρο της περίθαλψης και της πολιτικής. Η εξουσία που ασκείται στον εργασιακό χώρο εύκολα μεταφέρεται και στον πολιτικό. Οι γιατροί «εξαργυρώνουν» την εξάρτηση των ασθενών τους για τη στήριξη ενός πολιτικού χώρου – ο οποίος τους στηρίζει με τη σειρά του. Το ερώτημα όμως που μπαίνει, είναι πώς μια δουλειά, όπως η άσκηση της ιατρικής, που απαιτεί πλήρη απασχόληση και αφοσίωση και διαθεσιμότητα επιτρέπει σε κάποιον να ασχοληθεί και με τα κοινά, τα οποία έχουν τις ίδιες απαιτήσεις; Η λογική υπόθεση είναι ότι ένα από τα δύο δεν θα γίνεται σωστά. Και αυτό συνεπάγεται μεγάλο κόστος για όλους μας. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας γιατρός δεν μπορεί να ασχολείται με τα κοινά – μπορεί μάλιστα να υπάρχουν εξαιρετικές περιπτώσεις ανθρώπων που ανταποκρίνονται με επάρκεια σε όλα τους τα καθήκοντα. Όμως, εφόσον εργάζεται στο Δημόσιο τομέα θα πρέπει να επιλέξει αυτό που τον εκφράζει περισσότερο και να παραιτηθεί από το άλλο.

Η κοινωνία θα πρέπει να διεκδικήσει ένα πιο ενεργό ρόλο στα συμβαίνοντα στα νοσοκομεία. Οι ασθενείς έχουν άγνοια των δικαιωμάτων τους, ατομικών και κοινωνικών, που κατοχυρώνονται από το Σύνταγμα και το υπάρχον θεσμικό πλαίσιο.8 Τα Τμήματα Επικοινωνίας με τον Πολίτη, η Τριμελής Επιτροπή Προάσπισης των Δικαιωμάτων των Ασθενών, όπως και οι άλλοι θεσμοί προστασίας που έχουν θεσπιστεί, δεν λειτουργούν ουσιαστικά. Και αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει, αν δεν αλλάξει η επικρατούσα κουλτούρα στο σύστημα υγείας και στους εργαζόμενους σε όλες τις υπηρεσίες του, και εάν δεν ληφθεί σοβαρά υπόψη αυτή η παράμετρος, από όσους σχεδιάζουν πολιτικές υγείας.

_____________________________________________________

8 Βλ. «Δίκαιο της Υγείας» της Μαρίας Μητροσύλη, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, 2009.

_______________________

3. Η ΕΠΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΠΡΑΞΕΩΝ

Με δεδομένο ότι δεν υπάρχουν ασθένειες αλλά ασθενείς, ο κάθε ασθενής είναι μια μοναδική περίπτωση. Η οποιαδήποτε διάγνωση απαιτεί ένα είδος έρευνας και μελέτης. Ο ασθενής είναι η κύρια πηγή άντλησης των πληροφοριών. Είναι πολύ λογικό ένας επαρκής επιστήμονας και κάτω από τις ευνοϊκότερες συνθήκες να μην μπορέσει αμέσως να αποκρυπτογραφήσει τα συμπτώματα ενός πολύπλοκου οργανισμού που νοσεί. Είναι τόσες οι εκδοχές και οι πιθανότητες, οι οποίες πολλαπλασιάζονται, όσο νέα φάρμακα με άγνωστες παρενέργειες μπαίνουν στην κυκλοφορία και όσο νέοι ιοί παραμένουν αδιάγνωστοι. Ξέρουμε ότι οι γιατροί δεν είναι μικροί θεοί και δεν έχουμε την απαίτηση να τα ξέρουν όλα και να είναι πάντα σωστοί στις εκτιμήσεις τους. Κάθε ασθενής χρειάζεται μια συνθετική προσέγγιση των προβλημάτων του, που μόνο μια ομάδα γιατρών διαφόρων ειδικοτήτων θα μπορούσε να εκτιμήσει σφαιρικά.

Είναι γνωστό ότι από τη στιγμή που θα εισαχθεί ο ασθενής σε ένα νοσοκομείο, την φροντίδα του αναλαμβάνει ένας γιατρός, ο θεράπων ιατρός, και οι αντικαταστάτες του ακολουθούν την αγωγή που αυτός έχει αποφασίσει. Κανείς άλλος γιατρός, από άλλη κλινική του νοσοκομείου ή ιδιώτης, δεν έχει τη δυνατότητα να δει επίσημα τον ασθενή. Επίσης, η ιατρική δεοντολογία (και οι ανταγωνιστικές σχέσεις) δεν «επιτρέπουν» σε συναδέλφους να διατυπώσουν την άποψή τους ακόμη και αν βλέπουν ότι η διάγνωση είναι λάθος και ο ασθενής κινδυνεύει. Αυτό είναι παράλογο. Δεν μπορεί να υπάρχουν στεγανά. Δεν μπορεί ο ασθενής να γίνεται «κτήμα» του γιατρού που έτυχε να τον αναλάβει ή να εφημερεύει. Αυτό λειτουργεί σε βάρος και του ίδιου του γιατρού, που αναλαμβάνει ακέραια την ευθύνη ενώ, αν υπήρχε ένα δίχτυ ασφαλείας και γι’ αυτόν μέσα από ένα πνεύμα ομαδικότητας, θα λειτουργούσε πιο χαλαρά, με μεγαλύτερη ασφάλεια και δεν θα οδηγούνταν σε μια εγωιστική περιχαράκωση της εξουσίας και του γοήτρου του. Η συνεργασία είναι μια σπάνια λέξη στο χώρο των δημόσιων νοσοκομείων της επαρχίας.

Διαπίστωσα επίσης, ότι δεν υπάρχει ή δεν γίνεται ορατή η λογική που οδηγεί στη διάγνωση και τις επιλογές της θεραπείας, δεν θεμελιώνεται συνεκτικά μια υπόθεση και δεν αντιμετωπίζεται ολιστικά κάθε ασθενής. Απλώς, εφαρμόζονται πρωτόκολλα σαν τυφλοσούρτης, χωρίς την εκτίμηση της ιδιαιτερότητας του συγκεκριμένου οργανισμού. Δεν παρακολουθείται στενά η αντίδραση του ασθενούς στη θεραπεία και δεν υπάρχει ευελιξία στην εφαρμογή της.

Όμως, ακόμη και αν όλα τα παραπάνω έχουν γίνει σωστά, η μη παρακολούθηση της σωστής εφαρμογής της θεραπευτικής αγωγής από το νοσηλευτικό προσωπικό, μπορεί να οδηγήσει σε απίστευτα λάθη με πιο κραυγαλέο το να δίνονται φάρμακα που προορίζονται για κάποιον ασθενή σε άλλον. Με αφορμή την περίπτωση της μητέρας μου, πληροφορήθηκα ότι δυστυχώς, δεν είναι καθόλου σπάνια αυτή η πρακτική. Τα λάθη είναι ανθρώπινα και συγχωρούνται, είναι όμως ασυγχώρητη η επανάληψή τους. Ιδιαίτερα, λάθη που βάζουν σε κίνδυνο την ανθρώπινη ζωή και είναι εύκολο να αποφευχθούν, θα έπρεπε να έχουν από χρόνια εξαλειφθεί.

 

Τέλος, η επιστημονική επάρκεια του ιατρικού προσωπικού, είναι ένα ακόμη τεράστιο θέμα. Πέρα από τις σπουδές τις οποίες παρέχουν οι οικογενειοκρατούμενες ιατρικές σχολές στην Ελλάδα και οι αμφιλεγόμενες σχολές του εξωτερικού, το πού θα αποκτήσει ειδικότητα ο γιατρός παίζει σπουδαίο ρόλο. Δεν είναι δυνατόν, κλινικές σε επαρχιακά νοσοκομεία που δεν συνδέονται με Πανεπιστήμια, να δίνουν πλήρη ειδικότητα σε ειδικευόμενους. Είναι εύκολο να φανταστούμε τη φτώχεια των εμπειριών και των γνώσεων που αποκομίζει κανείς από την ειδίκευσή του σε ένα μικρό, επαρχιακό νοσοκομείο. Μόνο κατ΄ εξαίρεση θα μπορούσε να συμβαίνει αυτό σε κλινικές που διευθύνονται από ιδιαίτερα χαρισματικούς επιστήμονες – τους οποίους όμως δεν μπορεί εύκολα να ανεχτεί το επαρχιακό κατεστημένο. Η επικράτηση της μετριότητας, η οποία πολλές φορές καλύπτεται από

 

δημόσιες σχέσεις, βολεύει όλα τα ενδιαφερόμενα λόμπυ (οικονομικά, πολιτικά, κ.α.) γιατί οι μη επαρκείς επιστήμονες, είναι ανασφαλείς και περισσότερο ελεγχόμενοι. Πολλοί από τους ίδιους τους γιατρούς του Νοσοκομείου πιστοποιούν την επιστημονική ανεπάρκεια συναδέλφων, αλλά και την κακή φυσική ή πνευματική τους κατάσταση, όμως δεν μπορούν να κάνουν τίποτα, καθώς δεν απαιτείται από κανένα αξιολόγηση ούτε του προσωπικού, ούτε των κλινικών ως μονάδων, ούτε των ίδιων των Νοσοκομείων.

Ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας προβλέπει ότι «… ο ιατρός κατά την άσκηση του επαγγέλματός του, (πρέπει) να αποφύγει κάθε πράξη ή παράλειψη η οποία μπορεί να βλάψει την τιμή και την αξιοπρέπεια του ιατρού και να κλονίσει την πίστη του κοινού προς το ιατρικό επάγγελμα…».9 Όλα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, δυστυχώς, βάζουν σε δοκιμασία την πίστη του κοινού προς το ιατρικό επάγγελμα και είναι χρέος των ίδιων των λειτουργών της υγείας να το προστατεύσουν.

4. ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΕΝΑ ΔΙΧΤΥ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

Τα λειτουργικά, τα οικονομικά, τα οργανωτικά ζητήματα των Νοσοκομείων μπορούν να λυθούν. Όπως και τα προβλήματα διαφθοράς. Η επίλυσή τους είναι ευθύνη του κεντρικού κράτους. Όμως, τα προβλήματα που έχουν σχέση με τις αξίες και την κουλτούρα του συστήματος, είναι δύσκολο να λυθούν και είναι ευθύνη όλων μας. Μέχρι να αναπτυχθεί η νέα κουλτούρα που απαιτείται στα ελληνικά νοσοκομεία, πρέπει να προστατευθούμε από τα προαναφερθέντα νοσηρά φαινόμενα όταν κινδυνεύει η ανθρώπινη ζωή και η ποιότητά της. Θα καταθέσω κάποιες σκέψεις, για ένα δίχτυ προστασίας, χρησιμοποιώντας την κοινή λογική καθώς δεν έχω καμία σχέση με το χώρο της υγείας. Πρόκειται για μεμονωμένες, ενδεικτικές προτάσεις για τομείς που νομίζω ότι έχουν μεγάλη σπουδαιότητα.

1. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ : Να θεσμοθετηθούν δομές αξιολόγησης της επάρκειας και της αποτελεσματικής συνεργασίας, με ποιοτικά και ποσοτικά κριτήρια, όλου του προσωπικού, της Διοίκησης , της Ιατρικής Υπηρεσίας, του Επιστημονικού Συμβουλίου και των Διευθυντών των κλινικών καθώς και δομές αξιολόγησης των μονάδων υγείας, των κλινικών και των Νοσοκομείων.

2. ΚΑΝΟΝΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ:

 Να υπάρξει εσωτερικός κανονισμός λειτουργίας κάθε κλινικής, ανάλογα με

τις ιδιαιτερότητές της που θα εξασφαλίζει, ότι:

* Η καθημερινή συνεργασία όλου του επιστημονικού προσωπικού και της Διεύθυνσης κάθε κλινικής για τη συζήτηση όλων των περιστατικών θα είναι υποχρεωτική και ουσιαστική.

* Η συνεργασία κάθε κλινικής ή μονάδας με μέλη της Διοίκησης ανά τακτά χρονικά διαστήματα για να συζητούνται και να λύνονται τα προβλήματα, θα είναι υποχρεωτική.

* Τα ωράρια και οι τρόποι νοσηλείας θα προσαρμόζονται στις ανάγκες των ασθενών και όχι του προσωπικού.

* Θα προσδιορίζονται πλήρως τα καθήκοντα και ο καταμερισμός εργασίας του νοσηλευτικού και βοηθητικού προσωπικού.

* Το νοσηλευτικό προσωπικό θα χρησιμοποιεί απαρέγκλιτα πρακτικές ελέγχου για τη σωστή εκτέλεση της θεραπευτικής αγωγής.

  1. ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΟΙΚΕΙΩΝ ΤΟΥΣ: Να συμπληρωθεί το νομικό πλαίσιο προστασίας των δικαιωμάτων του νοσοκομειακού ασθενούς 10, ώστε να διασφαλίζει στην καθημερινή πρακτική την εφαρμογή του. Η «χάρτα» που θα καταρτιστεί να δίνεται υποχρεωτικά σε κάθε

    __________________

9 Νόμος 3418/28-11-2005, ΦΕΚ 287Α, ΚΕΦ. Β’, Άρθρο 2.2.

10 Ν. 2519/1997, άρθρο 1.

__________________.


νοσηλευόμενο με την εισαγωγή του στο νοσοκομείο, όπως και σε κάθε νεοδιοριζόμενο επαγγελματία της υγείας. Ο νόμος θα πρέπει , εκτός των άλλων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των ασθενών, να εξασφαλίζει ότι:

* Ο κάθε ασθενής δεν θα ανήκει στη δικαιοδοσία ενός και μόνον ατόμου από το ιατρικό προσωπικό – το οποίο πιθανόν, να μην μπορεί να ανταποκριθεί στα καθήκοντά του.

* Για κάθε ασθενή, σε περίπτωση κρίσιμου περιστατικού θα ενεργοποιείται αυτομάτως με ευθύνη της Διεύθυνσης της κλινικής, ιατρικό συμβούλιο με όλες τις εμπλεκόμενες ειδικότητες.

* Τον ασθενή έχει δικαίωμα να βλέπει και άλλος γιατρός, άλλης κλινικής του ίδιου νοσοκομείου, αλλά και ιδιώτης. Ο θεράπων ιατρός, θα έχει τον πρώτο λόγο και την τελική ευθύνη, οφείλει όμως να συνεργάζεται μαζί τους, για το καλό του ασθενούς.

* Ο ασθενής έχει το δικαίωμα να επιλέγει τον/την νοσοκομειακό γιατρό που θα τον κουράρει, εφόσον αυτό επιθυμεί.

* Θα λειτουργήσει ουσιαστικά το Τμήμα Υποστήριξης του Πολίτη, το οποίο θα ενημερώνει όλες τις ώρες τους οικείους, θα ερευνά παράπονα και θα μεριμνά για την άμεση επίλυση προβλημάτων. Σημασία στα θέματα υγείας έχει η πρόληψη και η αποτελεσματικότητα και όχι, η εκ των υστέρων «δικαίωση» του ασθενή αφού έχει χάσει τη ζωή ή την υγεία του.

4. ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ:

* Να δημιουργηθούν ομάδες ψυχολογικής υποστήριξης, για όλους τους εργαζόμενους και να θεσπιστούν «διαλείμματα» και «ειδικές άδειες»11 για όσους έχουν σοβαρό πρόβλημα «επαγγελματικής εξουθένωσης».

* Κατά τακτά χρονικά διαστήματα, το νοσηλευτικό προσωπικό να μετακινείται σε άλλες κλινικές, ώστε να γίνεται μια δίκαιη κατανομή του φόρτου εργασίας και της δυσκολίας του αντικειμένου.

* Οι αποκλειστικές νοσηλεύτριες που πληρούν τις προϋποθέσεις να προσληφθούν με σχέση μερικής απασχόλησης από τα νοσοκομεία, με τα χρήματα που διαθέτουν τα Ταμεία γι αυτό το σκοπό, και να ενταχθούν στο σύστημα. Να παρέχουν τις ίδιες υπηρεσίες, όπως και τώρα, ανά 3-4 ασθενείς, κατανεμημένες ορθολογικά ανάλογα με τις ανάγκες και το πλήθος των ασθενών.

5. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ: Οι υποψήφιοι, αλλά και οι φοιτητές ιατρικής (όπως και οι εκπαιδευτικοί) να παρακολουθούν ειδικά σεμινάρια και να αξιολογούνται κατά τη διάρκεια των σπουδών τους σε σχέση και με την ψυχοκοινωνική τους συμπεριφορά, σε συνθήκες προσομοίωσης.

6. ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΔΙΟΙΚΗΣΕΩΝ - ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ: Να αιτιολογείται και να τεκμηριώνεται δημόσια η επιλογή των μελών των Διοικήσεων και των μάνατζερ των νοσοκομείων και να γίνεται ετήσιος, δημόσιος απολογισμός.

Το παραπάνω κείμενο θα έχει εκπληρώσει το στόχο του, εάν δώσει το έναυσμα σε κάθε πολίτη και ιδιαίτερα στους επαγγελματίες της υγείας να προβληματιστούν και να καταθέσουν ιδέες και προτάσεις που θα μας βγάλουν από το αδιέξοδο. Για την προστασία της αυταξίας του ανθρώπου αξίζει να δημιουργηθεί ένα κίνημα πολιτών, που θα συμβάλλει δημιουργικά, στην ανάκτηση του αυτοσεβασμού και της αξιοπρέπειας μας.

Φεβρουάριος 2011 Αιμιλία Παπαβασιλείου

_________________

11 Δανάη Παπαδάτου-Φώτιος Αναγνωστόπουλος «Επαγγελματική εξουθένωση» στο Η ψυχολογία στο χώρο της


Τελευταία ανανέωση ( 20.03.11 )
 
< Προηγ.   Επόμ. >

Μενού
Κεντρική
Ευρώπολις γιατί;
Κρήτη-Ευρώπη
Μίκης Θεοδωράκης
ENISA
50 Χρόνια Ευρώπης
Εκπομπή Αφανείς Ήρωες
Λουξεμβούργο
Κρήτη
Ηράκλειο
ΒΙΚΕΛΑΙΑ Βικέλειος Μορφωτική Εταιρία
Αντισταθείτε
Πρωτοβουλίες
Συνεντεύξεις-Αρθρογραφία-Δημοσιεύματα
Ειδήσεις και νέα
Χρήσιμες ειδήσεις και πληροφορίες
Τρίτη Ηλικία
Sitemap
Σύνδεσμοι
Επικοινωνία
Αναζήτηση
Εγγραφή στο Newsletter
 
Τελευταίες ειδήσεις
Δημοφιλή Άρθρα
Ψηφοφορίες
Η άποψή σας για την εκπομπή
 


© europolis 2005